Ánxeles Penas

anxeles penasQuixemos que este XXV Festival de Pardiñas fose pregoado por alguén que coñece e estudiou todas as artes: literatura, pintura, escultura, música..., xa que o noso alcume é FEIRA E FESTA DA MUSICA E DA ARTE, e convidamos a Ánxeles Penas veciña pola outra banda desta Terra Chá, pois é de Teixeiro tan ligado ás nosas vidas en Guitiriz, tal como cantamos nun dos himnos de Xermolos (letra de Paco dos Bloques e música de Os Diplomáticos): "Fun a Parga e Guitiriz/ Guitiriz e máis Teixeiro./Fun a Parga e Guitiriz/hoxe fun ao mundo enteiro".

Esta creadora enche coa súa enerxía prodixiosa todo o universo humano cunha inspiración que se expresa coa pruma, o cincel, a trencha, o pincel... Sen dúbida que vai dar novo alento a este festival de todas as artes. O seu labor polifacético deita unha filosofía da vida, un simbolismo, un xeito de imbricarse na vida. A palabra, as cores, as formas, os materiais..., provocan unha emoción máxica nos que se achegan a súa creación.

Ánxeles Penas naceu en Teixeiro. É licenciada en Filosofía e Letras pola Universidade de Santiago e en Belas Artes pola Facultade de San Fernando en Madrid; ademais, fixo estudios de música no Conservatorio da Coruña e de Maxisterio.

No ámbito plástico ten a dobre faceta de escultora e pintora e leva feitas máis de cincuenta exposicións.

Ten no seu haber nove premios literarios, entre eles o Premio Abrente de Teatro de Ribadavia (1974), o primeiro Premio Nacional "Jorge Manrique" (1971), o primeiro Premio das Festas Minervais da Universidade de Santiago (1970), o primeiro Premio Festa da Cantiga da Coruña (1971) e o primeiro Premio Cidade da Coruña (1981).

É membro de AULIGA (Universidade Libre Iberoamericana en Galicia) e pertence ao Consello asesor da revista Serta, da UNED. Colabora asiduamente con revistas literarias como Zurgai, Serta, Festa da palabra silenciada, Clave Orión, Historia y vida e outras. Na revista de Internet, EON MAGAZINE ten unha colaboración fixa, co tema "Arte y sacralidad" e é crítica de arte de El Ideal Gallego da Coruña. Ademais tivo durante varios anos unha sección fixa en La Voz de Galicia, sobre temas de cultura na nosa terra, co título de "Faíscas". Ten feito numerosos ensaios acerca de arte e literatura de Galicia, sobre Cunqueiro, Celso Emilio, Rosalía de Castro, Xohana Torres, Labra, Grandío, Laxeiro, Avilés de Taramancos, entre outros.

A súa obra publicada inclúe os titulos Con los pies en la frontera (1976), Ya soy para tu muerte (1980), Galicia, fondo val (1982), O santuario intocable (1992), Fondo en malva, no colectivo dedicado a Miguel González Garcés, feito pola Deputación coruñesa.

Presentou comunicacións para varios congresos literarios: "Humorismo e humanismo na obra de Castelao", para o congreso realizado na Universidade de Santiago pola Fundación Castelao; "A poesía feminina en Galicia" para a fundación Santa Teresa de Ávila; "O poder da imaxe visual na plástica e na literatura de Galicia" e "Un século de literatura en lingua galega" para dous congresos organizados pola Asociación de Escritores en Lingua Galega; "A poesía de Antón Avilés de Taramancos" e "A poesía de Eusebio Lorenzo Baleirón", para o Congreso Internacional de Traducción de Rianxo, organizado por AULIGA. Tamén para AULIGA traduciu Os cantos caucanos, de Avilés de Taramancos e unha Antoloxía poética, de Eusebio Lourenzo Baleirón, recentemente publicados por Espiral Maior.
A súa obra poética está presente tamén en varias antoloxías e revistas literarias: Palabra de muller, Poetisas galegas do século XX, Nordés, Grial, Atenea, , etc.

A súa achega ó mundo da arte é moi ampla, dende 1975 que é unha das fundadoras do Grupo de Arte Experimental "A Carón". Fixo exposicións en todas as cidades e vilas de Galicia, e case non hai ano no que os seus veciños de A Coruña non teñan posibilidades de disfrutar da súa arte, pero tamén en varias xeiras en Madrid, Lisboa, Porto,. Santander, Braga, París, etc. Os materiais dende as madeiras, o cartón ó lenzo ata os procedentes do refugallo son transmisores da súa estética orixinal e persoal.

Ofrecemos agora algúns textos de Ánxeles Penas porque son unha delicia para os sentidos que cobran novo pulo cada edición do Festival de Pardiñas.

Autopoética que nos transmite esta poeta, autora de teatro e narración, crítica literaria:

"Tratar de definir a poesía é como querer medir a inmensidade do mar. A poesía, como o amor, non se deixa atrapar, acode traspasándonos con lóstregos de comprensión, fai falar ao silencio por un intre, abre leiras de sentido e logo vaise polas ondas ocultas, polas augas arcanas e secretas de cada verso iluminador. Pola súa mesma natureza, o fenómeno poético móvese nuns terreos riquísimos e ambiguos, de irracionalidade, de misterio e de extrañeza diante da grandeza do universo e do enigma de existir; ten tamén moito de grito orixinal, de berro para escorrentar a dor, a anguria polo paso do tempo e a inevitábel cita coa morte.

É, pois, en principio, unha resposta emocional, unha descarga da sensibilidade diante do incomprensíbel que nos abraia, nos aguilloa ou nos galvaniza.

O poeta é ese alguén que se atopa sobre o fío dunha navalla na beira dun precipicio; ou, noutras verbas, alguén que vive a vida co espírito aberto a todos os ventos e entón estes entran a cachón deixando innumerábeis mensaxes que intenta descifrar. Desa capacidade de vibración depende tamén a calidade da súa poesía, porque se pode ser un bo escritor e dominar as regras da versificación, pero sen o sopro do Verbo, sen a Voz, os poemas nacen mortos.

Porque a verdadeira poesía é iluminación, é unha forma auroral de coñecemento, pura intuición limpa de intelectualismo, sentimento lírico no que latexa o espírito da música. E, do mesmo xeito que a música nos conmove sen palabras, a poesía debe lograr que a palabra se achegue o máis posíbel aos arredores do inefábel onde se escoita esa "soidade sonora", esa "música calada", da que falaba San Juan de la Cruz. Este é o gran paradoxo da palabra poética, pero tamén a súa grandeza, porque significa, deixando abertos, detrás do que di, innúmeros sentidos, resonancias que ecoan no silencio con imaxes perturbadoras; digamos que, con frecuencia, os versos son só os chanzos para penetrar nos paros do invisíbel e que debaixo de cada relampo de luz cognitiva que acaso nos cega hai un venero xenetriz, unha semente que está para alén do expresado.

E esa fonte, ese venero é a matriz, a vea amorosa e feminina da poesía; esa é a ánima, a Nai Escura na que se xestan todas as formas, a sombra que vela para revelar, o útero no que todo se "sabe" sen dicirse e que, de cando en vez, abrolla pola mesma atracción do aire que o reclama: o animus, o sopro fecundador.

Medran así os versos como medran as plantas, cara arriba, inevitabelmente cautivados polo amor que "move o sol e as outras estrelas". E, mentres o sol quenta as follas desa fráxil plantiña e fai a súa función vivificadora, a raíz permanece enterrada na terra, na matriz da que se alimenta, sen poder ver o que se está operando nela.

Alquimia do espírito, pois, que ten unha dobre dirección, participación mística na que o corpo-psique se converte en campo para que opere a Palabra e en espacio adoitado para acoller, tanto as pulsións anímicas do fondo canto a grandeza do Cosmos. Nesa inmensidade escoita ecos, cantos, chamadas que veñen do infinito, do océano ilimitado do Ser, música das esferas que nos fai recobrar "a memoria perdida" -como diría Fray Luis. É como un espertar, como un abrir os ollos aos arcanos do universo; e logo vén a percura de claves, a indagación para poder captar -aínda que só sexa a través do paradoxo- o sentido oculto. Entón abrolla a palabra pola súa propia necesidade de fluír, de axeitarse aos cursos da alma, escoa graciosamente coma o Viño do cantar místico no Grial namorado do corazón.

Acoden as cantigas, os himnos, as elexías, as odas... e eu déixoos que canten e reverberen nos espacios musicais que só a eles se reservan. Son poemas que falan de luz, que piden a luz; pero tamén dan conta do seu contrapunto inevitábel: da sombra e na sombra lostregan como chispas emocionadas, como respiracións do Gran Espírito Universal que sopra onde quere. Estalan sobrecollidos diante do formidábel enigma que nos arrodea, como epifánicos reflexos.

Os versos son para o poeta o fío de Ariadna co que caletra esa materia escura, ese pazo do Minotauro que garda, teimosamente, as chaves do que un verdadeiramente é. Por iso non hai poeta auténtico que non estea destinado a abandonar o Edén e a petar nas portas do inferno, como arreo, para rescatar a Eurídice e poder así, xa completo, voltar á terra da promesa, ao Pardés da sabedoría. Tamén pode ocorrer que perda a Eurídice definitivamente e, entón, xa sabemos que os laios de arreo facían chorar as pedras. Algúns dos máis fermosos poemas do mundo son os que naceron desa esgazadura, desa terríbel experiencia da perda irrecuperábel que non é allea á miña poesía.

A imaxe do perfecto amor persegue ò poeta como verificación mítica do arquetipo: Amigo-Amiga, Amado-Amada, Laura-Petrarca, Dante-Beatrice, Garcilaso-Elisa (léase Dona Isabel de Freyre), Cervantes-Dulcinea...; ou Esposo-Esposa, nos místicos como San Juan de la Cruz; e pode chegar a identificarse coa totalidade do mundo visíbel e invisíbel, así en San Juan o Amado son as "montañas, os vales, as ínsulas estrañas, os ríos sonorosos ou silbo dos amorosos aires". Esta participación mística co universo atópase, de igual xeito, no primitivo e no poeta; e dáse, dende logo, en moita da miña poesía, especialmente en Galicia, fondo val (que algún comentarista despistado confundiu con "ruralismo"), pero aí está xa ese "suco de semente viva", ese amor do que estou a falar, esas "tres feridas: terra, morte, amor", e ese "ancho Miño do misterio": o río da vida que leva ao mar a través das estacións e viacrucis da encarnadura amorosa que pode ter "brazos de mareiro vento", porque é inmenso, inabarcábel, unha arela que xamais se apaga. O espírito do poeta anda sempre aqueloutrado e non sabe cómo expresar esas aguilloadas que o feren a cotío, nin esa lingua intraducíbel que vén dos Algures ou dos Ningures ignotos, senón é a través de imaxes ardentes, queimantes que o levan de si: "e síntome fuxir, fuxir arreo, a me guindar de min, a esparexerme no espíritu levián do chan queimado..."

Recoñécese a poeta nun territorio físico, no que fai pé para non esfrangulIarse, pero sabe tamén que este é só unha metáfora desoutro territorio da inmensidade cósmica, deses largacíos inmedíbeis nos que se cumpren todas as probas de paso, todas as iniciacións posíbeis de quen leva "na frente unha estrela, no bico un cantar" -como dicía Curros Enríquez. A primeira ordalía da poeta cúmprese no amor; a derradeira -cecais a máis importante- debe agardar ao remeiro Caronte para cumprirse, pero, no entanto vive moitas pequenas mortes que van desfechando, paseniñamente, as lacres do santuario intocábel.

A miña poesía respondeu sempre -e responderá, posiblemente, máis cada día- a ese cruce de forzas, a ese magnetismo dúplice terra-ceo, enerxías telúricas e enerxías espaciais, coordenada eterna do temporal e do atemporal, cruz astral que xa aparece prefigurada nos signos que os nosos antergos nos legaron e que vai engastada, coma unha xoia preciosa, no camafeo do máis apaixonante dos enigmas: a vida".

A Coruña, 20 do San Xoán de 2001

Territorio

Unha esquina do mundo,
Un puntiño na curva do mar
que se abre coma unha interrogante ¿
e no puntiño
eu,
invisible,
chantada nos cons como si realmente existise,
acenándolle ao vento que barre a Torre
eu,
cos átomos lixeiros e alporizados que piden voar,
pero antes
han de recoñecer o territorio que tripan
e preguntarlle ás penas cómo aturan as zoupadas do mar
e sentir con elas a dor do xiro das edades,
a teimosía dos soles que furan a inmensidade,
eu,
eiquí,
agarimando orcelos,
bagullando a beleza que me fire,
desacougassa diante de tanto incomprensible,
avincallada por este amor,
por esta cósmica gratitude
para todo o que vive neste arredor enorme,
nestas noites de estrelas...
Eiquí,
tan senlleira,
e tan chea de corazóns
que latexan abeirados coma min do infinito,
coma min abraiados,
tecendo teas e días,
sachando terras,
plantando hortos
e soñando,
firmes no amor que levan no peito
Por eso afirmo a miña lei
e xuro manterme eiquí,
con eles,
aínda que os meus átomos pidan fuxir no vento...
Así, recoñezo este espacio mandálico
e sitúo no centro o eixo do meu corazón,
el tamén torre solar esgueita sobre a testa de Xerión:
as tebras

II

Distancias imposibles,
noites:
sempre as mesmas estrelas noutro lado do ceo,
eu,
antena baixo o silencio pendurado,
lanzando un morse,
clavada contra os puntos cardinais,
atada a esta terra,
a este orballo que me humedece o ser,
a este relembro de fogares con fume de toxo
e ringleira de avós
coma sombras quentando os tentos,
xogando a vida á brisca,
chinescos grimoiros pasando polo fondo do cadro,
ou cecais augas vivas que aínda me alimentan
Pois sigo eiquí,
medio e medio do ceo,
pedindo espacio,
máis espacio
e perfumes que o enchan

Ou, cecais,
O espacio está dentro de min,
Coa seiva toda dos antergos,
e os países todos
e as humidades todas das augas fondas...
Pero agora son esta hora presente,
esta leira antiga,
este prado pequeño,
verde territorio fechado de salgueiros

III

Recupero a paisaxe:
o cadro de grisalla de humidades de fondo,
sobor dela os azuis,
o violeta lonxano con cortinas de choiva
e un manto de carqueixas:
o añil todo estendido entre o verde dos montes,
puntiños amarelos de chorimas e xestas,
os lombos dos penedos imitando ás ondaxes,
agochados casares nas brétemas cincentas

Este é un país de auga,
unha enorme acuarela de manchóns esluídos
nun papel enrugado;
é un país de horizontes
no que as nubes se apousan para ciscar as bágoas
que choran as estrelas
I, entón, chove a cotío
e os hidróxenos deixan unha pel esvarante
no corpo da paisaxe,
un blanquecino mofo no tronco dos carballos
e un continuo salouco no corazón das fragas
E si expremes os peitos tamén soan a chuvia
coma os foles das gaitas...

IV

Como unha parábola do infitnito
a casa dos avós estaba soa ollando o cordal,
onde os deuses primitivos trazaran signos de pedra
e rotas megalíticas...
Tamén as lexións romanas pasaran por alí
enfiando camiños e desfiando inxeles corazóns,
alí o cristiám chantara cruces
e cecais o mouro deixara o eco de Alá...

Pero só o espacio permanece,
o silencio do monte e as queiroas,
a raia do horizonte que bica o ceu,
¡i eu!
a enxergar a toxeira e as lúas que devalan
e o paso calmo das estacións

Alí, agora, mentras esculco o enigma
mergúllome nas horas que fuxen,
sosteño a casa para que perviva,
mundo testigo do que fun,
do que foron os antergos
que agora alimentan o Camposanto

Eiquí estou arromedando á eternidade,
eiquí, como as herbas, como as hedras
que non deixan de medrar:
canle do antigo sangue dos devanceiros,
memoria desfeita nos séculos
que agora ecoa en milleiros de linguas pequeniñas
polos regatiños do monte
e, como eles, sabe o que non di
e o que di leva un selo.

Eiquí -alegoría do ser-
ollo a mañá, o sol morno
que docemente quenta,
sinto nos ósos a humidade desta terra de auga,
apalpo os liquens ancestrais,
máis vellos que o mundo,
máis vellos que toda forma viva
e véxome no centro do arcano
sin máis misión que ollar,
ou cecais que cantar,
para que o malvís exista,
para que o piorno, o sabugo,
a abrótega, a xesta...
poidan ser nomeados;
para que a rela, a carqueixa, a silva...
poidan ser nomeadas;
para que o ameneiro, o carballo, o sanguiño...
poidan ser nomeados.
Para que poidan ser nomeados o cerne i o sámago:
aquelo que pervive
e todo o que se vai

V

Sempre enxergaba a noite
furaba na inmensa chaira de galaxias
e o abraio purraba por min,
aberto i engaiolante,
feríame as meniñas
e deixábame no peito unha delicada dor,
un sabor a ozono e a bágoas
Besbellaba verbas miúdas para defenderme da inmensidade,
mais a inmensidade entraba por tódalas fendas,
polas táboas da solaina,
polas regañas das fiestras
que non acadaban a deter o paso do vento,
o salaio do cordal e dos codesos
que cantaban aquela cantiga antigamente deprendida

Só o berce nai protexía contra tanto espacio
e o pan da boa avoa alimentábame
sin que eu soubese do milagre,
comíao como comía o medo dos anoiteceres húmidos.

"Saber é relembrar"
Pero Platon aínda non existía para min
e a miña xeografía remataba no mar de Mármara
ou nas terras boreais ¡tan ignotas!
onde a Raíña das Neves gobernaba pazos conxelados
e adubiábase con nenos brancos e xertos.
Tampouco escoitara a Mozart,
Pero a Raíña das Neves xa tiña estrañas semellanzas
coa Raíña da Noite.
E a noite tamén tiña, coma elas, ollos duros e fríos.

Nunca estivera alí -xa o dixen-
onde Dimitri Karamazov tripaba restrebas nevadas,
mais os seus laios pertenecíanme.

E non sabía eu que tiña no corazón
unha vara de abelaira para medir a profundidade,
que tiña un abismo tan grande como o ceo,
que o meu corpo novo levaba a memoria das edades,
o ADN do espacio dos códigos antigos.

As raíces do meu imaxinario 

Anxeles Penas, Setembro 2003

"Primeiro foi a terra: o horizonte da nai, unha paisaxe táctil, quente, íntima, con perfumes de pan e lume de ameneiro no fogar. Longos invernos de chuvia e o vento a zoar, unha humidade eterna escoando polos ollos Despo¡s chegou o espacio cheo de inmensidade e de preguntas caladas, os buratos do aire, a soedade, as estreladas noites cheas de fascinio e de misterio e unha atracción irresistible: un amor pantelsta que enchía o universo e me fería en tódalas fibras do

meu ser, un amor ilimitado, innomeable. E, cando quixen poñerlle nome, chegou a ferida, a máis fonda, esa que xa é incurable, pero tamén a máis fermosa a que nos deixa a ausencia, a memoria, o tempo fuxido, os amores perdidos ou treizoados

Hoxe sintome como a rosa dos ventos que se espalla en tódalas direccións exposta aos milleiros de voces que chegan dos innumerables, infinitos ángulos do cosmos. E a súa chamada é tan intensa, ás veces, que me fai chorar, mais con bágoas doces e caladas como aquelas das que falaba Raimon Llull. Esa debe ser a música das esferas da que falaba Pitágoras: é, se é así, eu debo ser como o órgano dunha catedral, disposta a soar cos máis variados instrumentos.

E non hai fronteiras para o meu canto, nin para a creación plástica: un universo de formas aurorais agarda ser espertado e o silencio mestúrase con inefables saberes que difícilmente se deixan atrapar O pasado, coas súas memorias fragmentadas, chama pola resurrección, pide revivir; os ancestros quérenme como rnedium; e o futuro pide, como sempre, que sobre as augas escuras do caos se erga unha nova luz. As linfas matriciais vóltanse iridiscentes, os restos dos naufraxios convertense en navegantes, as vellas madeiras piden ter azas para imitar aos anxos e cadencias e ritmos para cantar a eterna cantiga do renacer eterno e señalar, sobor das esquencidas rutas megalíticas, punteadas de dólmenes e de medoñas, a pervivencia dos tótenes familaires, dos espiritus dos bosques, dos "genii loci" tamén renacidos.

Así me sinto cunha vara de avelaria no corazón para medir o inabarcable que, unhas veces, é pluma, e outras veces, buril, ou cincel ou pincel ou gubia".